Check all the Clans that have DNA Projects. If your Clan is not in the list there's a way for it to be listed. Electric Scotland's Classified Directory An amazing collection of unique holiday cottages, castles and apartments, all over Scotland in truly amazing locations.

Click here to get a Printer Friendly Page

Popular Tales of the West Highlands
THE TALE OF CONAL CROVI.
From Neill Gillies, fisherman, near Inverary.


SGEULACHD CHONAIL CHROBHIE.

Bha rgh air Sasunn aon uair, agus bha triủir mhac aige, 's chaidh iad do 'n Fhraing a dh' fhaotainn ionnsachadh, agus an uair a thill iad dhachaidh, thuirt iad ri 'n athair gun rachadh iad a shealltainn de 'n riaghailt a bha san righachd o n' a dh' fhalbh iad, agus be a cheud ite do 'n deach iad do thigh fear do thuathanaich an rgh do 'm b ainn Conal Crbhi. Bha gach ni b 'fhearr na chile aig Conal Crbhi a feitheamh orra, biadh dheth gach biadh, 's deoch dheth gach deoch. Nuair a bha iad subhach 'sa thinig am dhoibh dol a luidhe, thuirt mac mr an rgh, " Se so an riaghailt a th' againne bho thinig sinn dhachaidh, gu 'm bi mise le bean an tighe nochd, agus mo bhrthair meadhonach leis an t-searbhanta, 's mo bhrthair g le nighean fir an tighe." Ach cha do thaitinn so idir ri Conal Crbhi, 's thubhairt e, "Mu'n nighean 's mu'n t-searbhanta cha 'n abair mi mran, ach cha 'n-'eil mi toilichte dealachadh ri m' bhean, ach thid mise mach agus feraichidh mi dhiubh fhin mu thimchioll na củise so;" agus a mach ghabh e, 's ghlais e 'n dorus na dhigh 's dh' iarr e air a ghille na tri eich a b' fherr a bha anns an stbull a bhi deas gun dil. Chaidh e fin 's a' bhean air fear, 's a ghille 's a nighean air fear eile, a mhac 's an searbhanta air an treas each, 's dh' fhalbh iad far an robh an rgh, a dh' innseadh am masladh a thug a chuid mac dhoibh. Bha gille furachail an rgh ag amharc a mach co a chitheadh e tighinn. Ghlaodh e gun robh e 'faicinn triủir mharcaiche dủbailte a' tighinn. Thuirt an rgh, Ha! hath! so Conal Crbhi a' tighinn, 's mo thriủir mhacsa fo chs aige, ach ma tha iadsan, cha bhi mise." Nuair a thinig Conal Crbhi, cha d' thugadh an rgh sdeachd dha. Thuirt Conal Crbhi an sin, nuair nach d' fhuair e freagairt, "Ni mise do roghachd na 's miosa na tha i," 's dh' fhalbh e s' dh' fhg e e, 's thisich e air robaireachd s air togail chreach.

Thuirt an rgh, gu 'n d' thugadh e duais air bith do dhuine a gheibhadh a mach an t-ite anns an robh Conal Crbhi a' gabhail cmhnuidh. Thuirt marcach gemeartach* an rgh, na 'm faigheadh esan latha 's bliadhna, gu 'm faigheadh esan a mach far an robh e. Thug e mar so latha 's bliadhna, ga 'iarraidh, ach ma thug, cha 'n fhac e sealladh do Chonal Crbhi. Air an rathad dhachaidh, shuidh e air maolan bidheach buidhe 's chunnaic e caol smuid ann am meadhom na Coille ủbhlaidh. Bha gille furachail aig Conal Crbhi a' sealltainn co 'chitheadh e 'tighinn. Chaidh e stigh, 's thuirt e gun robh e faicinn coslas a mharcaich ghemeartaich (Gemeartach, swift [not in dictionaries]; probably from CEUM, a pace) a' tighinn. "Tha, tha," thuirt Conal Crbhi, "Tha 'n duine bochd air a chuir air falbh air fgradh mar chaidh mi fin." Bha a lmhan sgaoilte aig Conal Crbhi a' feitheamh air, 's fhuair e rogha biadh 's deocha, 's burn blath d'a chasan, 's leaba bhog d'a leasan, Cha robh e ach goirid 'na luidhe 'nuair a ghlaodh Conal Crbhi, "Am bheil thu 'd chadal, a mharcaich' ghemeartaich?" "Cha n'eil," thuirt esan. 'N ceann tacain a rithist, ghlaodh e, "M bheil thu 'n ad' chadal." Thuirt e, nach robh. Ghlaodh e 'rithist an treas uair, ach cha robh freagradh ann. Ghlaodh Conal Crbhi an so, "Air bhur bonn na tha stigh; cha 'n am crủban a th' ann, bithidh an tir oirnn an ceartair." Bha 'm fear faire aig Conal Crbhi a glaodhaich gun robh e facinn triủir mhac an rgh a' tighinn le cuideachd mhr maille riu." Cha robh do dh' airm aig' ach claidheamh meirgeach dubh. Thisich Conal Crbhi orra, 's cha d' fhag e duine be, ach triủir mhac an rgh. Cheangail e triủir mhac an rgh an sin 's thug e stigh iad. Chuir e ceangal nan tri chaoil orra gu daor 's gu docair, 's thilg e ann an củil na mn iad, 's thuirt e ri 'bhean biadh a dhanamh gu luath, gu 'n robh e 'dol a dhanamh obair nach d' rinn e riamh roimhe a leithid. "Gu d sin a dhuine?" thuirt ise. "Dol a thoirt nan ceann do thriủir mhac an rgh." Thug e nos am fear mr, 's chuir e 'cheann air an ealaig 's thog e 'n tuadh. "Na den! na den." thuirt esan, " 's gabhaidh mi leat fhin an cir's an eucoir gu brth. " Thug e nos an sin am fear meadhonach; chuir e cheann air an ealaig, 's thog e 'n tuadh. "Na den! Na den! " thuirt esan, " 's gabhaidh mi leat fhin an cir's an eucoir gu brth." Thug e nos an sin am fear g, 's rinn e 'leithid eile air. "Na den! Na den!" thuirt esan, " 's gabhaidh mi leat an cir 's an eucoir gu brth." Dh' fhalbh e fhin an sin's triủir mhac an rgh far an robh an rgh. Bha gillean furachail an rgh a' sealltainn a mach, cuin a chitheadh iad a' tighinn a chudeachd le ceann Chonail Chrbhi. Ghlaodh fear amach, gun robh e 'faicinn coslas triủir mhac an rgh a' tighinn, 's Conal Crbhi air an toiseach. "Ha! ha!" thuirt an rgh, "tha Conal Crbhi a' tighinn 's mo thriủir mhac aige fo chs, ach ma tha iadsan, cha bhi mise. " Cha d'thugadh e freagradh do Chonal Crbhi, ach gu 'm bitheadh e air a chrochadh air croich air moch maduinn an latha mireach. Nis chaidh a chroich a chuir suas, 's bha Conal Crbhi gu bhi air a chrochadh; ach ghlaodh mac mr an rgh, "Thid mise na ite." Ghlaodh mac meadhonach an rgh, "Thid mise na ite." Ghlaodh mac og an righ, "Thid mise na ite." Ghabh an rgh mothlachd an so ri 'chuid mac. Thuirt Conal Crbhi an sin, "Ni sinn long mhr agus thid sinn a ghoid nan tri igeach bhlra, dhubha a tha aig rgh Eirinn, 's ni sinn rioghachd Shasuinn co beartach sa bha i riamh.

Nuair a bha 'n long deas, chaidh a toiseach ri muir 's a deireadh ri tr, 's thog iad na siủil  bhreaca, bhaidealach ri aghaidh nan crann fada, fulannach, 's cha robh crann gun lủbadh na sel gun reubadh, 's bha faochagan ruadh a chladaich a glaga-daich air a h-urlar. Rinig iad pileas rgh Eirinn; chaidh iad a stigh do 'n stbull, ach a nuair a chuireadh Conal Crbhi a lmh air na h-igeich bhlra, dhubha, leigeadh na h-igeich sgreuch asda. Ghlaodh rgh Eirinn, "Bithibh a mach, fhearaibh, tha cuideiginn a cur dragh air na h-igeich." Chaidh iad a mach, 's dh' fheuch iad shos as shuas ach cha n' fhac iad duine. Bha seann togsaid an ceann shos an stbuill, agus bha Conal Crbhi 's triủir mhac an rgh 'gam folach fhin 's an togsaid. Nuair a chaidh iadsan a mach, chuir Conal a lmh air an igeach, ach leig an t-igeach sgreuch as. Rinn iad so tri uairean, agus air an treas trmh, thuirt fear do na bha sa chuideachd, nach do sheall iad san togsaid. Sheall iad an sin's fhuair iad triủir mhac an rgh agus Conal anns an togsaid. Chaidh an tabhairt a stigh a dh' ionnsaidh an rgh. "Ha! ha! a bhist liath," thuirt an rgh, " 's iomadh cron a rinn thu mu 'n do smaoinich thu tighinn a ghoid nan igeach dhubh agamsa." Chaidh ceangal nan tri chaoil gu daor s gu docair a chur air Conal Crbhi, 's thilgeadh an củil na moine e, 's chaidh triủir mhac an rgh a thoirt an ird staidhir. Nuair a lion na fir a bha gu hrd iad fin ln do bhiadh, 's do dheoch, 's ann a smaoinich an rgh fios a chur a nos air Conal Crbhi, a dh' innseadh sgeulachd. Cha bu ruith do mhac mr an rgh ach leum sios, ga  iarraidh. Thuirt an rgh, Thig a nios an so, a bhist liath, s innis dhuinn sgeulachd." "Innsidh mi sin," thuirt esan, "ma gheibh mi fiach innseadh, 's cha 'n e mo cheann fhin na ceann aon do 'n chuideachd." "Gheibh thu sin," thuirt an rgh. "Tosd! thall an sin, 's isdibh ri sgeulachd Chonail Chrbhi," thuirt an rgh! " 'Nam' ghill' g, bha mi 'g iasgach latha aig taobh aibhne, 's thinig long mhr seachad orm; thuirt iad rium 'an gabhainn a' m' philot gu dhol au Rimh; thuirt mi gu 'n danainn e, agus na h-uil' ite, do 'n ruigeamaid, dh' flieraicheadh iad, am b'e siud an Rimh? 's theirinn-sa nach bi, 's cha robh fios agam, c'ait' air an t-saoghal mhr an robh an Rimh. Thinig sinn mu dheireadh gu h-eilean a bha 'n sin. Chaidh sinn air tir agus chaidh mise a ghabhail srid feadh an eilean, agus dur a thill mi air m' ais, bha 'n long air falbh. Bha mi 'n sin air m' fhgail leam fhin, 's cha robh fios agam de a dhanainn. Bha mi 'dol seachad air tigh a bha 'n sin, 's chunnaic mi bean ri caoineadh. Dh fheraich mi dhi de 'm brn a bha orra? Thuirt i rium 'gu 'n do bhsaich ban-oighre an eilean so bho cheann sa seachduinnean agus gu 'n robh i ri 'tiodhlacadh an latha so. Bha iad a' cruinneachadh gus an tiodhlacadh, 's bha mise 'nam measg, s 'nuair a chuir iad sios anns an uaigh i, chuir iad poc' ir fuidh ceann, 's poc' airgid fuidh casan. Thuirt mise rium fhim, gu 'm bfherr sud agam fhin, nach robh e gu feum sam bith dh' ise. Nuair a thinig an oidhche thill mi air m' ais gus an uaigh. An uair a chladhaich mi 'n uaigh, 's a bha mi tighinn a nos leis an r 's leis an airgiod, rug mi air a chlach a bha air beul na huaighe. Thuit a chlach a nuas, 's bha mise cmhladh ris a chailleach mharbh an sin. Air do limhsa, a rgh Eirinn, 's air mo limh-sa, ge saor e, mur robh mi ni bu chruaidh cmhladh ris a chaillich na tha mi 'n so fo tiochd-sa, 's dủil ri dol as agam." "Ha! Ha! a bhist liath, thinig thu as an sin, ach cha tid thu as an so." "Thoir dhomh a nis fiach m' ursgeul," arsa Conal. "Gu de sin," thuirt an rgh. "Tha mac mr rgh Shasuinn, agus nighean mhr rgh Eirinn a bhi air am psadh ri 'chile, agus fear do na h-igeich bhlra, dhubha na thocharadh." "Gheibh thu sin, thuirt an rgh." Chaidh beireachd air Conal Crbhi, 's ceangal nan tri chaoil a chuir air gu daor 's gu docair, 's a thilgeil an củil na moine, 's chaidh banais fichead oidhche 's fichead latha a dhanamh do 'n chraid g. Nuair a bha iad sgith an sin ag itheadh 's ag l, thuirt an rgh, gu 'm b fherr fios a chuir air a bhist liath, 's gu 'n innseadh gu de mar fhuair as an uagh. Cha bu ruith ach leum le mac meadhonach an rgh gu dol ga iaraidh. Bha e cinnteach gu faigheadh e psadh dha fhin, mar fhuair e d'a bhrthair. Chaidh e sos 's thug e nios e. Thuirt an rgh, "Thig a nios 's innis dhuinn cionnas a fhuair thu as an uaigh." "Innsidh mi sin," thuirt Conal Crbhi, "ma gheibh mi fiach innseadh, 's cha 'n e mo cheann fin, na ceann h-aon a tha sa chuideachd." "Gheibh thu sin," thuirt an righ.

Bha mise an sin gus an latha. Thinig brithair na ban-oighre dhachaidh, 's dh' fheumadh e sealladh d'a phiuthar fhaicinn agus dar a bha iad a cladhach na h-uaighe, ghlaodh mise, "O, beir air limh orm!' 'S am fear nach fanadh ri 'bhogha cha 'n fhanadh ri 'chlaidheamh, 's iad a glaodhaich gu 'n robh am fear bu mhiosa an siud, 's bha mise cho luath ri h-aon aca fhin. Bha mi 'n sin air feadh an eilean gu 'n fhios d 'n taobh a rachainn. Thinig mi 'n sin tarsuinn air triủir ghillean ga, 's iad a cuir chrann.

Dh' fheraich mi dhiubh, de a bha iad a dhnamh mar siud. Thuirt iad de mo ghnothuchsa de bha iad a dhnamh. "Hud! Hud! " arsa mi fhin, "innsidh sibh dhomh d tha sibh a dhnamh." "Mata," thuirt iadsan, "thug famhair mr air falbh ar piuthar 's tha sin a cuir chrann feuch co againn a thid sos do 'n toll so g'a h-iarraidh." Chuir mise crann leo 's cha robh ann ach gu'n d' thinig an crann orm fhin gu dol sos g' a h-iarraidh. Leig iad sos mi ann an cliabh. Bha an sin an aon bhoirionnach bu bhidhche a chunnaic mi riabh, 's i tochras snth ir far eachan airgid. "O!' thuirt, ise rium, fhin, "de mar thinig thusa an so?" "Thinig mise a nuas gu d' iarraidh; tha do thriuir bhrithrean a feitheamh ort aig beul an tuill, agus cuiridh sibh a nuas an cliabh am mireach gu m' iarraidh-sa. Ma bhitheas mi be 's maith, 's mar bi cha 'n 'eil atharrach air." Cha robh mi ach goirid an sin a nuair a chuala mi stairum 's stararaich a tighinn aig an fhamhair. Cha robh fios agam cite an rachainn am falach; ach chunnaic mi dủn ir 's airgid an taobh thall uamh an fhamhair. Smaoinich mi nach robh ite air bith a b' fherr dhomh dol am folach na 'measg an ir. Thinig am famhair a stigh, 's cailleach mharbh slaodadh ris gach barrall brig' aige. Sheall e shs 's sheall e shuas, 's dar nach fac e is' air thoiseach air, leig e burrall mr caoinidh as. Thug e dathadh air na cailleachan roimh 'n ghealbhan 's dh' ith e iad. Cha robh fhios aig an fhamhair an so de 'n rud a b' fherr a chumadh fhadal deth, ach smaointich e gu 'n rachadh e a chunntas a chuid ir a's airgid. Cha robh e ach goirid an sin 'nuair a chuir e lmh air mo cheann fhin. "A bhist! " thuirt am famhair, " 's ioma droch rud a rinn thu riamh mu 'n do smaoinich thu tighinn an so a thoirt air falbh a' bhoirinnaich bhidheach a bh' agam-sa. Cha 'n 'eil feum agamsa ort an nochd, ach's tu ghlanas m'fhiaclan moch am mireach." Bhu a bhist sgth 's chaidil e 'n digh na caillich itheadh. Chunnaic mi bior mr fela ri taobh a ghealbhain. Chuir mi 'n teismeadhoin an teine am bior iaruinnn, gus an robh e dearg. Bha 'm famhair 'na throm chadal, s a bheul fosgailte, 's e 'rủchdail 's a sideil. Thug mi 'm bior dearg as an teine, 's chuir mi sos am beul an fhamhair e. Thug e grad leum gu taobh thall na h-uaimh, 's bhuail e ceann a bhior ris a' bhalla 's chaidh e mach roi 'n cheann eile. Rug mi air claidheamh mr an fhamhair, agus le aon bheum chuir mi 'n ceann dheth. Air an latha mireach, thinig an cliabh a nuas gum m' iarraidh fhin. Ach smaoinich mi gu 'n lionainn an cliabh do dh' r 's do dh' airgiod an fhamhair, 's dar a bha e 'm meadhon an tuill, le cudthrom an ir 's an airgid, bhris an iris, thuit mi nuas a measg chlachan, 's phris, 's dhris, 's air do limhsa, a rgh Eirinn, 's air mo limhs ge saor e, bha mi 'n cs bu chruaidhe na tha mi nochd fo t'iochdsa 's dủil agam ri dol as." "Ah! a bhist liath, thinig thu as an sin, ach cha tid thu as an so," ars' an rgh. "Thoir dhomh a nis fiach m' ursgeul," arsa Conal. "De sin?" thuirt an rgh. "Tha mac meadhonach rgh Shasuffin 's nighean mheadhonach rgh Eirinn a bhi air am psadh ri chile 's fear do na h-igeich bhlra, dhubha mar thochradh." "Tachraidh sin," thuirt an rgh. Chaidh beireachd air Conal Crbhi 's a cheangal le tri chinn chaoil, sa thilgeadh an cuil na mine, 's chaidh banais fichead oidhche 's fichead latha a dhanamh do'n chiraid ig. An sin, 'nuair a bha iad sgth 'g itheadh s ag l, thuirt an rgh, gu 'm bfherr dhoibh Conal Crbhi a thoirt a nos gus an innseadh e cionnas a fhuair e nos a uamh an fhamhair. Cha bu ruith ach leum le mac g an rgh dol ss g' a iarraidh. Bha e cinnteach gu 'faigheadh e psadh dha fhin mar fhuair e do chch. "Thig a nos an so, a bhst liath," thuirt an rgh, " 's innis duinn ciamar a fhuair thu a uaigh an fhamhair." "Innsidh mi sin, ma gheibh mi fiach innseadh, 's cha 'n e mo cheann fhin no ceann h-aon do na 'bheil sa chuideachd." "Gheibh thu sin," thuirt an rgh. "Tosd! thall an sin, 's eisdeamaid ri sgeulachd Chonail Chrbhi," thuirt an rgh! (Well), bha mise gu h-osal an sin, 's mi spaisdeireachd air m' ais 's air m' aghaidh. Bha mi 'dol seachad air tigh a bha 'n sin 's chunnaic mi bean an sin, 's leanabh aice san darna limh, 's sgian aice san limh  eile, 's i 'caoinneadh. Ghlaodh mi fhin rithe, "Cum air do lmh a bhean; de tha thu dol a dhanamh mar sin?" "O! thuirt ise, "tha mi aig tri famhairean an so, agus dh' iarr iad orm, mo, leanabh bidheach a bhi marbh 's air a bhruich air an cionn 'nuair a thigeadh iad dhachaidh gu 'n dinneir. Chi mi," arsa mise, "triủir dhaoine crochta air croich thall an siud, bheir sinn a nuas fear dhiubh, agus thid mise suas na ite, 's deasaichidh tu esan an ite do leinibh." Agus a nuair a thinig na famhairean dhachaidh gu 'n dinneir, theireadh fear dhiubh, " 'S e so feil an leinibh," 's theireadh fear eile, "cha 'n e." Thuirt fear dhiubh, gu 'n rachadh e a thoirt staoig a fear do na bha air a chroich, agus gu 'faiceadh e co dhiu 's e feil an leinibh a bha iad ag itheadh. 'S me fhin a cheud fhear a thachair orra, 's air do limh, a rgh Eirinn., 's air mo limhsa, ge saor e, mur robh mi ann an cruaidh-chs ni bu mh 'nuair a bha 'n staoig a tighinn asam, na tha mi nochd fo t'iochdsa 's dủil ri dol as agam. "A bhst liath, thinig thu as an sin, ach cha d' thig thu as an so," ars' an rgh. "Thoir dhomh a nis duais m' ursgeul." "Gheibh thu sins's ars' an rgh. "S e mo dhuais, mac g rgh Shasuinn, 's nighean g rgh Eirinn a bhi posda, 's fear do na h-igeich dhubha mar thochradh." Chaidh beireached air Conal Crbhi, 'sa cheangal le cinn nan tri chaoile gu daor 's gu docair, 's a thilgeadh sos an củil na mine, 's chaidh banais fichead latha 's fichead oidhche a dhanamh do 'n chraid ig. Nuair a bha iad sgth 'g itheadh 's a g l, thuirt an rgh, gu b' fherr a bhist liath ad a thoirt a nos, a dh' innseadh de mar thinig e bhrr na croiche. Thug iad an so a nos mi fhin. "Thig a nos, a bhist liath an so, 's innis dhuinn de mar fhuair thu bharr na croiche." "lnnsidh mi sins arsa mi fhin, "ma gheibh mi duais mhaith." "Gheibh thu sins thuirt an rgh. (Well) a nuair a ghabh na famhairean an dinneir bha iad sgth, 's thuit iad 'nan cadal. Nuair a chunnaic mise so, thinig mi nuas 's thug a' bhean dhomh claidheamh mr, lasrach soluis a bha aig fear do na famhairean, 's cha robh mi fada a tilgeadh nan ceann do na famhairean. Bha mi fhin 's am boirionnach an so gun fhios againn cionnas a gheibheamaid a nos a'uamh an fhamhair. Dh' fhalbh sinn gu ceann shos na h-uaimh 's lean sinn an sin rathad cumhang roi chreag gus an d' thinig sinn gu solus 's gu bior-linn luingeanach an fhamhair. Smuainich mi fhin gum pillinn air m' ais agus gu 'n luchdaichinn a bhior-linn le r 's le airgiod an fhamhair, agus mar so fhin rinn mi. Dh fhalbh mi leis a bhior-linn fo shol gus an d' thinig mi gu h-eilean nach b' aithne dhomh. Chaidh an long, 's am boirionach, s an leanabh a thoirt uam,'s fagar mise an sin gu tighinn dhachaidh mar a b'fherr a dh' fhaodainn. Fhuair mi dhachaidh aon uair eile do Shasuinn, ged tha mi 'n so a nochd.

Ghlaodh boirionnach a bha na luidhe san t-seomar, "O a rgh, beiribh air an duine so. Bu mhise am boirionach a bha 'n sin, 's bu tusa an leanabh. " 'S ann an so a bha 'm meas air Conal Crbhi, 's thug an rgh dha a bhior-linn ln ir 's airgid an fhamhair 's rinn e rioghachd Shasuinn cho beartach 's a bha i riamh.

This story was told to me at Inveraray, April 25, 1859, by Gillies. It was told with the air of a man telling a serious story, and anxious to tell it correctly. The narrative was interlarded with explanations of the words used, and the incidents described. Those who sat about the fire argued points in the story. These were John MacKenzie, fisherman; John MacDonald, travelling tinker; John Clerk, our host, formerly miller to the Duke of Argyll; and some others, whose names I have forgotten. The story is very correctly written. I took notes at the time, and they agree with the Gaelic as written by Hector Urquhart, from the dictation of Gillies.


Return to Book Index page

 


This comment system requires you to be logged in through either a Disqus account or an account you already have with Google, Twitter, Facebook or Yahoo. In the event you don't have an account with any of these companies then you can create an account with Disqus. All comments are moderated so they won't display until the moderator has approved your comment.

comments powered by Disqus

Quantcast